Julien Courcier Cortegoso
Ynés Enriquetta Julietta Mexía
24 de maio de 1870 – 12 de xullo de 1938
Nada en Washington D.C., filla dun diplomático mexicano e dunha muller estadounidense. A súa vida foi de todo menos convencional: cruzou fronteiras culturais, sociais e xeográficas, e fíxoo nun tempo no que as mulleres —e aínda menos as mulleres latinas— apenas tiñan acceso ao coñecemento e ao recoñecemento no mundo da ciencia. Porén, Ynes Mexía acabou converténdose nunha das maiores recolectoras de plantas da historia americana.
Criada entre Estados Unidos e México, a súa infancia estivo marcada pola mobilidade, a mestizaxe cultural e o desarraigamento. Durante anos tentou acomodarse ás normas impostas: casou, mudouse a Texas, viviu crises emocionais e físicas que a afastaron da vida pública... Pero sería xa de adulta, con máis de cincuenta anos, cando decidiu rachar co que se esperaba dela e comezar de novo.
En 1921, trasladouse a California e matriculouse como estudante especial na Universidade de Berkeley, interesándose pola botánica. A súa paixón por entender e clasificar a flora foi medrando ata converterse nunha verdadeira vocación científica. Aos 55 anos realizou a súa primeira expedición, participando nunha viaxe a Sinaloa (México) organizada pola Universidade de Stanford e, dende entón, non parou.
Nos trece anos seguintes percorreu gran parte do continente americano: Alaska, México, América Central, os Andes, o Amazonas... A pé, en canoa, en mula ou como fixese falta. En condicións extremas e a miúdo en solitario, logrou recoller entre 145.000 e 150.000 mostras botánicas, moitas delas pertencentes a especies descoñecidas ata entón.
Descubriu máis de 500 especies novas, e polo menos dous xéneros levan o seu nome: Mexianthus e Spumula. O seu traballo foi fundamental para os herbarios da Universidade de Berkeley, do Smithsonian Institution, da California Academy of Sciences e doutras grandes institucións científicas, que hoxe conservan o seu legado.
A pesar de non ter unha formación académica tradicional nin un posto universitario fixo, Mexía foi aceptada e respectada pola comunidade botánica. Membro activo da California Botanical Society, participou en publicacións científicas e mantivo correspondencia con especialistas da súa época. A súa capacidade para identificar e clasificar especies, así como para navegar territorios remotos, fixérona única no seu campo.
En 1938, mentres realizaba unha nova expedición nas montañas de Oaxaca (México), enfermou gravemente. Volveu a California e pouco despois faleceu, o 12 de xullo de 1938, na cidade de Berkeley. Tiña 68 anos.
A figura de Ynes Mexía representa moito máis ca unha científica destacada. A súa historia fala de transformación persoal, de valentía fronte ás normas sociais e de entrega absoluta ao coñecemento. Nun mundo no que se presumía que o saber era patrimonio dos homes e da elite académica, ela demostrou que se podía facer ciencia dende a experiencia, o rigor e a paixón.
Hoxe, o seu nome comeza a ser recuperado pola historia. O seu legado —plantas clasificadas, especies nomeadas, rexistros de campo detallados— segue vivo nos herbarios e nos arquivos científicos. Pero tamén nas vidas de quen, coma ela, se atreven a mudar de rumbo e abrir camiños.