Julien Courcier Cortegoso

Hai xusto ao final da Gandarela, antes do camiño da Bruxa e preto do vello muíño do Batán, unha ruína de fábrica. Os ladrillos poeirentos perderon a súa cor e a única vida que a habita son os paxaros que fan os seus niños nas trabes. Noutra época, xusto antes da Guerra Civil, aquel lugar coñecera o rebumbio do aceiro. Agora, máis de medio século despois, aquilo era só unha lembranza doutra época.

Con todo aínda hai algo de vida e barullo na fábrica pois é o sacrosanto refuxio dun grupo de adolescentes con artísticas pretensións. Irea Cernada é a súa líder natural como non podía ser doutra forma. Nino Merlán é o poeta e tamén a forza imprevisible responsable da meirande parte das falcatruadas que xuntos acometían. Non tiña termo medio: ben recitaba versos luminosos na calma da fábrica, ben propoñía infames e tentadoras ideas. Sara Fandiño, a máis cativa e impulsiva, era as mans e a cor daquel brillante grupo e dedicaba todo o seu esforzo a empapa-los muros da fábrica de graffitis aos que só ela lles atopaba sentido. Antonio Graña, inseparable en corpo e alma da súa cámara, filmaba canto consideraba digno da lente na procura da película perfecta mentres Xurxo Cameselle, filósofo e fumador profesional, inhalaba un denso fume branco nun recuncho observando o mundo cuns ollos que só se sabían vivos polo brillo.

A tarde pasaba coma un soño escrito en tintura sepia e a luz do día, torta, derramábase sobre os ladrillos da fábrica nunha escada baleira. Un son percorreu o aire coa mesma carrúa dos pés que o producían pois camiñaban sobre os pedrullos dous axentes da garda civil. O sarxento Acuña, un veterano que xa perdera todo o pelo, achegábase cun ollar crítico e pausado ás vellas ruínas da fábrica. Ao seu carón, cun paso algo máis rápido e impaciente, camiñaba o axente Fraga, un novato de manual.

Dende a entrada da fábrica e coas súas figuras recortándose contra un marco de luz ao que ningún dos adolescentes prestaba atención, puideron observar o que acontecía naquel lugar abandonado. Mentres Antonio e Xurxo amosaban a súa última creación ーunha curtametraxe composta dun mosaico de imaxes moi estrañasー, Irea e Nino comentaban de maneira construtiva e crítica o que se lles pasaba pola cabeza. Sara Fandiño, nun recuncho da fábrica, permanecía allea a todo pintando un mural novo sobre outro vello que fixera.

ーVandalismo ーmurmurou o axente Fraga, entre dentes, sacudindo a cabeza coa clásica indignación de quen acaba de saír da academia.

O sarxento Acuña ergueu unha cella sen dicir nada. Logo, en voz baixa pero firme, retrucou:

ーBaixa marchas, rapaz. Eu só vexo cinco chavales e unha fábrica vella. E non che vexo nin drogas, nin botes de gasolina. Se acaso o peor que pode saír de aquí debe ser algo de poesía mal recitada. E pode que nin eso!

Nese intre, Xurxo deixou escapar unha fumarola espesa e sen cambia-lo ton da súa voz grave e calmada, dixo:

ーTemos visita.

Os outros xiraron o pescozo. Irea foi a primeira en erguerse, sen apuro, cun sorriso tranquilo, como quen recibe unha visita anunciada. Nino agachou a cabeza cunha risiña culpable. Sara, sen interrompe-lo movemento da súa man, botou unha ollada de esguello. Antonio apagou o proxector cun clic que fixo eco naquel poeirento cemento.

ーBoas tardes ーdixo o sarxento Acuña, achegándose cunha man na cartucheira, por costume máis que por intenciónー Un veciño deu o aviso.

Di que hai aquí dentro ruído, fume e lume.

ーNon mentiu ーrespondeu Nino, cun xesto teatral que sinalaba a nube do cigarro de Xurxo.

ーE ese é o lume? ーpreguntou Fraga, algo seco.

ーNon, ese é o cine ーretrucou Antonio, sen rastro de burla, pero cunha solemnidade certamente algo ridícula.

O sarxento Acuña observaba a escena sen moverse moito. O seu ollar pasaba polas caras dos mozos coma quen le un libro sen entender a metáfora pero captando as máis fondas emocións.

ーE logo, que facedes aquí? ーpreguntou.

ーPois… iso. Isto —respondeu Irea, facendo un xesto amplo arredor da sala. ーGravamos, pintamos, recitamos... É como un cuarto propio. Ou mellor dito, unha fábrica de noso.

ーAquí, lonxe da vila ーengadiu Xurxo, sen moverse do seu recuncho e sen deixar de fumarー a arte respira mellor.

ーE ninguén nos di que calemos ーdixo Sara, máis seria do que era habitual nela.

ーNin que a poesía é perda de tempo ーengadiu Nino.

ーOu que filmar sombras non é facer cine ーrematou Antonio.

Acuña asintiu cunha lentitude que non deixaba claro se era aprobación ou fatiga. Pero había certo respecto nos seus ollos. Cando mirou directamente a Irea, esta deu un paso cara el antes de engadir:

ーAquí podemos perseguir as nosas propias verdades.

O axente Fraga torceu o fociño.

ーPero que parvadas dicides? ーrespondeu mirando ao seu compañeiro.

O sarxento Acuña mandouno calar cun xesto da man.

ーNon están facendo nada malo. ーDixo sopesando as súas palabras con coidadoー Nin tampouco nada que non sexa propio da súa idade. Tede coidado e sentidiño, que non sei eu canto poderán soportar esas trabes. ーe botou a camiñar cara a entrada mentres engadíaーNon esperaba menos da filla do Demo.

O axente Fraga mirouno, sorprendido, pero calou. Irea non deu resposta. Só sorriu, como quen acepta unha verdade que non lle pertence, pero que sabe inevitable. Unha vez na entrada e antes de marchar definitivamente de alí o sarxento Acuña volveuse unha derradeira vez.

ーE non pensedes que non vin as latas de cervexa. Ollo con que vos cache bébedos.

18 de setembro de 1998

A luz do serán, cun pé no outono e o outro no verán, colgaba das cepas das viñas coma un lenzo a medio pintar. Era un día limpo, de azul alto e vento leve e na viña dos Lousame a vendima xa levaba horas en marcha. Un recendo a mosto fresco e terra húmida envolvía o aire.
Irea miraba a escena dende unha pequena ladeira coa man na fronte para tapar o sol. Ao seu lado, co caderno aberto sobre as pernas e a pluma tremendo da paixón, Nino deixaba fluír unha caterva de versos. Antonio, en cambio, achábase axeonllado entre dúas cepas, buscaba o ángulo perfecto para aquel plano: todo é cine se se mira ben.

ーO plano cenital dende o souto pode se-la hostia pero tiña que conseguir un trebello para colga-la cámara ーmurmuraba Antonio, sen levanta-la vista.

ーE se en lugar de colgar nada, simplemente subimos a Xurxo a unha árbore? ーsuxeriu Nino cun sorriso malicioso.

ーCoidadiño con partir unha póla de calquera desas árbores que son máis vellas que todos vós xuntos ーretrucou unha voz áspera dende o fondo da viña.

Era o vello dos Lousame, co sombreiro de palla ben afundido na caluga e as mans manchadas do zume púrpura das uvas. Xunto a el, Sara Fandiño collía acios con xeito e axilidade, mentres facía bromas e ría co resto dos Lousame.

ーA ver, Sara, ti que es nova, explica a que veñen estes con cámaras e cadernos se o que precisamos é que se poñan a traballarーdicía o vello, con retranca e un sorriso escondido entre os dentes escuros.

ーVeñen para vos inmortalizar! ーrespondeu elaー A vós, os vellos da viña, antes de que vos inmortalice o tanatorio.

As risas mesturáronse co son das tesoiras. Ninguén se molestaba. Ao contrario: os Lousame estaban encantados de teren mocidade arredor, aínda que non comprendesen ben o que estaban facendo. Sabían que había algo bonito naquelas cousas de xente nova que non podían entender.

Mentres tanto, Xurxo Cameselle traballaba en silencio. Gustaba moito do traballo manual. Coa chegada da vendima era habitual velo entre as filas de viñas, collendo uva co mesmo xeito no que un druída apaña herbas sagradas. Fumaba un cigarro mudo que se lle pegaba ao beizo inferior e que mantiña acendido con manobras imposibles mentres recollía os acios. Tiña as mans cheas de zume, o pantalón manchado de terra e abrollaba del unha tranquilidade aínda máis esaxerada do que acostumaba. Para Xurxo, aquela forma de traballar, a rutina sinxela, ancestral, permitíalle o que ningún outro tipo de traballo: escoita-lo ruído do seu interior sen interrupción. Como se a terra o axudase a pensar mellor.

Os demais xa o sabían: cando Xurxo traballaba así, era mellor deixalo estar. Ao día seguinte, sempre se recluía a escribir algún brillante ensaio.

Sara, pola súa parte, non se perdía nos seus pensamentos, perdíase nas cores. Ergueu as mans manchadas de zume e ollou os dedos. O sol, a pel, o viño en potencia: todo tiña unha cor tan fermosa que só podía pensar en como facela para poder pintar.

ーMira ti que vermello…ーdixo, falando soa, como se o mundo fose só ela e a uvaー Isto debería estar no mural da fábrica. É sangue vella e compartida...

Nino, dende arriba, berrou:

ーSara, iso que acabas de dicir é tan bo que case me dan ganas de cho roubar.

ーRouba, rouba. Pero dame créditos.

Antonio fixo un zoom coma quen atrapa unha bolboreta. Irea anotou algo no seu caderno. O derradeiro raio de sol desapareceu detrás do cumio do Sino.

31 de outubro de 2005
A praza de San Lourenzo enchérase de cadeiras e bancos traídos das casas. Ao fondo, suxeito entre dous postes e axudado con pedras, estendíase un anaco enorme de tea branca que se inflaba lixeiramente co vento. Calquera diría que era unha vela a punto de izarse, ou quizáis, unha saba estendida para recoller lembranzas e soños doutro tempo.

A xente da vila fora chegando paseniño, cunha curiosidade crecente. Había nenos comendo pipas, vellas en mandil facendo bromas entre elas, mozos xa feitos adultos que viñan rememora-la súa adolescencia... Alguén preguntou, medio en serio medio en broma, se ían poñer unha de Lina Morgan ou se ía ser “unha desas merdas de agora”.

ーQue carallo fan co pano ese? ーmurmurou un vello na segunda fila.

ーCala, home, que van poñer unha película ーrespondeu outro dende algo máis atrás.

ーUnha que? ーretrucou o primeiro, sen saber se non oíra ben ou se simplemente non entendía a idea.

ーUnha película, ho, a que fixeran os da fábrica ーexplicou unha voz con paciencia.

ーAh… pois se sae a miña leira que me avisen ーrespondeu o vello, e a xente riu, suave.

O murmurio colleu corpo. Alguén abriu unha cervexa, alguén pasou unha manta por riba das pernas dunha avoa, alguén pediu silencio cun “chsss” prolongado. Era noite de outono, noite de defuntos. Era tamén unha noite na que San Lourenzo ía mirar cara atrás, como quen abre unha caixa vella e volve ver rostros que pensaba esquecidos.

A proxección aínda non chegaba. A tea seguía branca. Pero na memoria dos que viviron aqueles días, a película xa comezara.

Gravaban sempre. As veces coas primeiras luces da mañá cando as rúas antigas estaban baleiras e só o canto do galo rompía o silencio. Irea suxeitaba a cámara cunha man, mentres Antonio buscaba reflexos nas pozas de chuvia, nas xanela partidas, nos vidros escachados das casas vellas… Nino recitaba algunha poesía, levaba un libro baixo o brazo ou falaba de amores imposibles e fantasmas literarios que só el vía. Sara pintaba as paredes con spray ou deixaba que a tinta escorregase pola pedra e mentras tanto, Xurxo ficaba atrás fumando e observando, reservando as súas palabras para a noite.

Noutras ocasións, desprazábanse polas leiras ou fragas, seguindo regatos, gravando o voo dun paxaro, o murmurio da auga, o ruído das follas que se espallaban. Falaban de cores, de imaxes, de cadros, de cine… de querer capturar algo efémero. Rían cos veciños que se atopaban polo camiño. “Que fas, filliña?” preguntábanlle a Irea e ela respondía que estaba gravando a alma da vila. O home non entendía, pero sorría.

O día do funeral foi o momento en que todo se fixo dolorosamente concreto. A igrexa chea de xente, o canto grave do cura, o silencio rachaba cos laios. Nino non estaba con eles catro: estaba no cadaleito, vestido de negro… De estar vivo tería dito algo así como que os lenzos da morte cubrían as súas mans. Irea, Xurxo, Sara e Antonio, ao bordo do féretro, dábanse as mans, collíanse do brazo e tentaban resistir aos choros aínda que as bágoas baixaban silenciosas polos seus rostros. A terra estaba xeada aquel día, ou polos menos o parecía: as pisadas recendían a xeo e a limbo e o frío afondaba máis alá dos ósos. Os Xaráns, destrozados, ollaban tamén para o grupo con ollos chorosos pero cheos de comprensión. Houbo un silencio tan grande que todos escoitaron un avión solitario cruza-lo ceo.

Anos despois daquel día e uns meses antes daquela proxección, xa coa universidade rematada, coa dó algo máis aceptada e coas esperanzas no futuro repostas entre os catro, reencontráronse na fábrica. Estaba máis escura do que recordaban, semellaba máis grande e tamén máis vella. Polas xanelas entraba po e un sol feble que non parecía capaz de manter a raia as sombras. Xurxo abriu unha caixa vella na que gardaban cintas de vídeo, fotografías, anotacións, fragmentos daquela película que deixaran a medias. Antonio sacouna con coidado, Irea pasou os dedos por un fotograma, Sara atopou un pedazo de guion manuscrito no que Nino escribira “Aquí termina a liña, mais non a vida”. Unha emoción fonda calou neles.

ーRematámola? ーpreguntou Irea, tentando que a voz non se lle quebrase.

ーSe non o facemos nós, quen? ーrespondeu Antonio.

ーPara Nino ーengadiu Sara e Xurxo asentiu en silencio.

A tea deixara de ser tea. Agora era pel, memoria, ollos e pranto. 

A máis pequena dos Carballa, recén nacida, aparece espida sobre a man do seu pai, ollando por primeira vez o mundo como quen esperta dun soño. A mocidade da vila baila ao redor da fogueira de San Xoán, a cámara revólvea entre saltos, risas e muxicas que semellan estrelas baixas. Volve a vendima dos Lousame, co vello sorrindo entre cepas e as mans manchadas de viño novo. Aparece o luscofusco dende a ermida de San Lourenzo: o monte é unha sombra mansa e o ceo vaise enchendo. E logo, na fábrica, entre fume e luz, atópase Nino: rindo, collendo o cigarro que lle ofrece Xurxo, facéndolle un xesto á cámara… tan vivo coma se fose hoxe.

As imaxes son mudas, mais o silencio está cheo de sons: risos tímidos, algún berro de sorpresa, chíos de nenos... Hai bágoas discretas, mans que se apertan, vellos que murmuran “era boa rapazada, si señor”. Xurxo colle a Irea polos ombreiros e mantena firme, mentres ela comeza a tremer. Sara e Antonio xúntanse testa con testa, coa intensidade dos que coñecen o que están a ver.

A tea, inflada por un vento cálido, parece latexar. Coma un soño colectivo, as lembranzas abrollan nela e sobre o ceo de San Lourenzo botan a voar. A vila enteira fica suspendida entre dous tempos.

Mais na noite de defuntos adoitan suceder cousas que ninguén se explica.

A proxección atráncase de súpeto. A pantalla queda escura, logo branca, logo… unha imaxe fixa: un primeiro plano de Nino, en silencio, ollando á cámara. Non está posando, nin interpretando. Simplemente está aí.

Ninguén dos da fábrica recorda gravar iso.

Entón, contra toda lóxica, escóitase a súa voz.

Un murmurio xeralizado percorre a praza. Alguén di "Non pode ser", outro "É el", outro "Está a falar". A cinta era muda. Non tiña son. E con todo, podían escoitar a voz de Nino, clara, única, rachando o aire cos seus derradeiros versos:

Cando marche, non choredes
Non se chora o que segue vivo
Pois a luz móvese e o tempo pasa
e todo amor é definitivo

Quixen tanto a esta miña xente
que ata a morte me parece ben
pois se ir é parte de vivir
vivir foi máis do que imaxinei

Aquí termina a liña
mais non a vida
cada lembranza vosa
é tamén miña

O silencio é inmenso. Fondo coma un pozo sen eco. Os da fábrica bótanse a chorar, abrazados e desfeitos. E así tamén chora a vila. Todos xuntos nunha mágoa colectiva. Todos mirando a tea branca onde xa non queda nada.

Só unha luz tenue. Ou quizais, só un recordo.